PrEP คืออะไร? PrEP คือยาป้องกัน HIV ก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อ ใช้สำหรับผู้ที่ยังไม่มี HIV และอยากเพิ่มทางเลือกในการดูแลตัวเอง PrEP ไม่ใช่วัคซีน ไม่ใช่ยาคุมกำเนิด และไม่ใช่ยารักษา HIV แต่เป็นเครื่องมือป้องกันที่เลือกให้เข้ากับชีวิตของแต่ละคนได้
ก่อนเริ่ม: ควรตรวจ HIV และให้หน่วยบริการตรวจชนิดยา สุขภาพ และเหตุสัมผัสล่าสุด อย่าซื้อยา เริ่มยา หรือทำตามสูตรกินยาจากบทความออนไลน์ เพราะ PrEP แต่ละแบบมีวิธีใช้และข้อควรระวังต่างกัน
PrEP คืออะไร และช่วยป้องกันอะไร
เมื่อใช้ถูกวิธี PrEP ช่วยลดโอกาสรับ HIV ได้มาก แต่ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม เริม HPV หรือการตั้งครรภ์ คุณอาจเลือกใช้ถุงยาง สารหล่อลื่น การตรวจสุขภาพทางเพศ หรือวิธีคุมกำเนิดร่วมตามความต้องการ
PrEP ใช้สำหรับการป้องกันล่วงหน้า หากเหตุสัมผัสเกิดภายใน 72 ชั่วโมง ให้ติดต่อหน่วยบริการทันทีเพื่อประเมิน PEP ซึ่งควรเริ่มเร็วที่สุด อย่ารออาการหรือใช้ PrEP เองเพื่อหวังย้อนกลับไปป้องกันเหตุที่เกิดแล้ว
ใครอาจพิจารณาใช้ PrEP
คุณสามารถขอคำปรึกษาได้หากใช้ถุงยางไม่สม่ำเสมอ มีคู่ที่สถานะ HIV ยังไม่แน่ชัด มีคู่นอนหลายคน ใช้อุปกรณ์ฉีดร่วมกัน เคยใช้ PEP หรือเพียงต้องการวิธีป้องกันที่ควบคุมได้ด้วยตัวเอง ไม่จำเป็นต้องรอให้คิดว่าตัวเอง “เสี่ยงสูง” และการถามเรื่อง PrEP ไม่ควรเป็นเหตุให้ถูกตัดสิน
PrEP มีแบบไหนบ้าง
PrEP อาจมีแบบรับประทานทุกวัน แบบรับประทานตามเหตุการณ์ และแบบฉีดออกฤทธิ์ยาว แต่ไม่ใช่ทุกแบบเหมาะกับทุกคนหรือมีให้บริการทุกแห่ง การเลือกขึ้นอยู่กับชนิดยา เพศกำเนิด ช่องทางสัมผัส สุขภาพ ความสามารถในการวางแผน และความสะดวกในการมาตามนัด
แนวทางประเทศไทยปี 2568 มีรายละเอียดมากกว่าคำแนะนำเดิมที่แบ่งเพียงว่าเป็นผู้ชายหรือผู้หญิง จึงไม่ควรสรุปว่า On-Demand ใช้ได้หรือใช้ไม่ได้จากอัตลักษณ์เพศเพียงอย่างเดียว และไม่ควรจำสูตรตัวเลขมาเริ่มเอง
ก่อนเริ่มต้องตรวจอะไร
การตรวจ HIV เป็นขั้นตอนสำคัญ เพราะหากมี HIV อยู่แล้ว ต้องใช้แผนรักษาที่ครบถ้วนกว่า PrEP หน่วยบริการอาจพิจารณาเรื่องไต ไวรัสตับอักเสบบี โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ การตั้งครรภ์ ยาประจำ ฮอร์โมน สมุนไพร และอาหารเสริมตามชนิด PrEP และข้อมูลของคุณ
ไม่จำเป็นต้องขอตรวจทุกอย่างเองก่อนเดินเข้าคลินิก เจ้าหน้าที่จะช่วยเลือกสิ่งที่จำเป็น หากเหตุเพิ่งเกิดหรือมีอาการคล้ายติดเชื้อ ให้บอกเวลาและอาการตามจริงเพื่อเลือกชนิดและช่วงเวลาตรวจให้เหมาะสม
PrEP เริ่มป้องกันได้ทันทีไหม
ไม่ควรเหมารวมว่าเริ่มยาแล้วป้องกันได้ทันที ระยะเวลาขึ้นอยู่กับชนิดยา วิธีใช้ และช่องทางสัมผัส ให้ถามหน่วยบริการว่าเริ่มป้องกันเมื่อไร ต้องใช้วิธีอื่นร่วมในช่วงแรกไหม และถ้ามีเหตุเกิดก่อนถึงเวลานั้นควรทำอย่างไร
ถ้าลืมหรือขาดยาควรทำอย่างไร
อย่าเพิ่มยาเป็นสองเท่า สลับจากรายวันเป็น On-Demand หรือเริ่มใหม่เอง วิธีดูแลขึ้นอยู่กับชนิดยา จำนวนครั้งที่พลาด และเวลาของเหตุสัมผัส ให้จดเวลาที่ใช้ยาและเวลาเกิดเหตุ แล้วติดต่อหน่วยบริการโดยเร็ว
ผลข้างเคียงที่ควรรู้
คนจำนวนมากใช้ PrEP ได้โดยไม่มีปัญหารุนแรง บางคนอาจมีอาการไม่สบายช่วงแรก เช่น คลื่นไส้ ปวดศีรษะ หรืออ่อนเพลีย PrEP แบบรับประทานบางชนิดต้องคำนึงถึงสุขภาพไต กระดูก หรือไวรัสตับอักเสบบี ส่วนแบบฉีดอาจมีอาการบริเวณฉีดและข้อควรติดตามต่างออกไป
หากอาการรบกวนชีวิต ไม่ดีขึ้น อาเจียนจนกินยาไม่ได้ หรือมีเรื่องที่กังวล ให้ติดต่อหน่วยบริการก่อนหยุดยา ถ้ามีอาการรุนแรง เช่น หายใจลำบาก หน้าหรือคอบวม เป็นลม สับสน หรืออาการทรุดเร็ว ให้ไปฉุกเฉินทันที
ไวรัสตับอักเสบบีเกี่ยวข้องอย่างไร
ยารับประทานบางชนิดที่ใช้เป็น PrEP ออกฤทธิ์ต่อไวรัสตับอักเสบบีด้วย หากมีไวรัสตับอักเสบบี การหยุดโดยไม่มีแผนอาจทำให้ตับอักเสบกำเริบ จึงควรแจ้งผลตรวจหรือประวัติเดิม และขอคำแนะนำก่อนหยุดหรือเปลี่ยนยา
ค่าใช้จ่ายและสิทธิรับบริการ
ราคาและสิทธิเปลี่ยนแปลงได้ตามชนิด PrEP หน่วยบริการ และสิทธิสุขภาพ ไม่ควรยึดราคาจากบทความเก่า ให้ถามก่อนรับบริการว่ามีค่ายา ค่าตรวจ ค่าพบผู้ให้บริการ และค่านัดติดตามส่วนใดบ้าง รวมทั้งสอบถามสิทธิที่ใช้ได้ในวันที่ติดต่อ
ระหว่างใช้ต้องติดตามไหม
ควรติดตามตามนัดเพื่อยืนยันสถานะ HIV ทบทวนการใช้ยา ดูผลข้างเคียง และพิจารณาการตรวจอื่นตามความเหมาะสม ตารางนัดต่างกันตามชนิด PrEP อายุ สุขภาพ และแนวทางของหน่วยบริการ จึงควรยึดแผนที่ได้รับแทนตารางเดียวกับคนอื่น
คำถามที่พบบ่อย
PrEP ใช้ได้กับทุกเพศไหม
มีทางเลือกสำหรับคนหลายกลุ่ม แต่ชนิดยาและวิธีใช้อาจต่างกัน ไม่ควรเลือกจากอัตลักษณ์เพศเพียงอย่างเดียว ให้ดูเพศกำเนิด ช่องทางสัมผัส สุขภาพ และแนวทางปัจจุบันร่วมกัน
ใช้ฮอร์โมนอยู่ เริ่ม PrEP ได้ไหม
หลายคนใช้ร่วมกันได้ ควรแจ้งชื่อและวิธีใช้ฮอร์โมนทั้งหมด เพื่อให้เจ้าหน้าที่ตรวจชนิดยาและวางแผนติดตามให้ตรงกับคุณ
ต้องใช้ PrEP ตลอดชีวิตไหม
ไม่จำเป็นสำหรับทุกคน ความต้องการอาจเปลี่ยนตามช่วงชีวิต แต่ควรวางแผนหยุดกับหน่วยบริการเพื่อให้การป้องกันครอบคลุมและดูแลเรื่องไวรัสตับอักเสบบีเมื่อเกี่ยวข้อง
ขอคำปรึกษาก่อนได้ไหมถ้ายังไม่พร้อมเริ่ม
ได้ การถามข้อมูลไม่ได้ผูกมัดว่าต้องเริ่มยา คุณสามารถคุยเรื่องประโยชน์ ข้อจำกัด ค่าใช้จ่าย ความเป็นส่วนตัว และทางเลือกอื่นก่อนตัดสินใจ
อ่านต่อ
อ่านความแตกต่างของยาป้องกันได้ที่ PrEP และ PEP ต่างกันอย่างไร และอ่านภาพรวมได้ที่ HIV เป็นภาวะที่ควบคุมได้
สรุป
PrEP เป็นยาป้องกัน HIV สำหรับผู้ที่ยังไม่มี HIV และมีหลายรูปแบบ ขั้นแรกคือการตรวจ HIV และพูดคุยกับหน่วยบริการ จากนั้นใช้ตามแผนและติดตามตามนัด หากลืมยา มีผลข้างเคียง หรืออยากหยุด ให้ขอคำแนะนำก่อนปรับเอง
หมายเหตุ บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือคำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล การเลือก เริ่ม หยุด หรือเปลี่ยน PrEP ควรตัดสินใจร่วมกับแพทย์ เภสัชกร หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขที่ดูแลคุณ
